رعایت آمادگی‌های پیش از نمونه‌گیری، یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر دقت و صحت نتایج آزمایش است. بخش قابل توجهی از خطاهای آزمایشگاهی در مرحله پیش‌تحلیلی (Pre-analytical Phase) رخ می‌دهد و رعایت نکردن شرایط ناشتایی، فعالیت بدنی، مصرف برخی داروها یا نوشیدنی‌ها می‌تواند باعث تغییر نتایج آزمایش و در برخی موارد نیاز به تکرار نمونه‌گیری شود.

اگر پزشک یا آزمایشگاه انجام آزمایش در حالت ناشتا را توصیه کرده باشد، معمولا لازم است ۸ تا ۱۲ ساعت پیش از نمونه‌گیری از مصرف هرگونه غذا و نوشیدنی (به‌جز آب ساده) خودداری کنید. نوشیدن آب نه‌تنها مجاز است، بلکه به حفظ وضعیت مناسب بدن و تسهیل خون‌گیری نیز کمک می‌کند. توجه داشته باشید که لزوم ناشتایی به نوع آزمایش بستگی دارد و همه آزمایش‌های خون نیازمند ناشتایی نیستند؛ بنابراین همیشه دستور پزشک یا آزمایشگاه را ملاک قرار دهید.

شب قبل از آزمایش، شام سبک و کم‌چرب میل کنید و از پرخوری، مصرف الکل و فعالیت بدنی شدید خودداری نمایید. همچنین از مصرف چای، قهوه، نوشابه، آبمیوه، آدامس، شکلات، آبنبات، قرص‌های مکیدنی و استعمال دخانیات در دوران ناشتایی پرهیز کنید، زیرا این موارد می‌توانند با تحریک پاسخ‌های متابولیک و هورمونی یا تغییر برخی شاخص‌های بیوشیمیایی، بر نتایج آزمایش تأثیر بگذارند. مدت ناشتایی نیز نباید از ۱۶ ساعت بیشتر شود، زیرا گرسنگی طولانی‌مدت می‌تواند موجب تغییر در غلظت برخی آنالیت‌ها شود.

مصرف داروها
داروهای خود را فقط در صورت توصیه پزشک یا آزمایشگاه قطع یا زمان مصرف آن‌ها را تغییر دهید. بسیاری از داروها، مکمل‌های غذایی و فرآورده‌های گیاهی می‌توانند بر نتایج برخی آزمایش‌ها تأثیر بگذارند؛ بنابراین هنگام مراجعه، فهرست کامل داروهای مصرفی خود را به پرسنل آزمایشگاه اطلاع دهید. همچنین در صورت بارداری، ابتلا به بیماری‌های مزمن یا انجام اقدامات تشخیصی و درمانی اخیر، این موارد را پیش از نمونه‌گیری اعلام نمایید.

نکات مهم
•    آب ساده در دوران ناشتایی مجاز است و نوشیدن آن توصیه می‌شود
•    بهترین زمان انجام بسیاری از آزمایش‌های ناشتا، ساعات اولیه صبح است
•    در صورت ابتلا به دیابت، بارداری یا مصرف داروهای خاص، پیش از ناشتا ماندن با پزشک یا آزمایشگاه مشورت کنید
•    رعایت دقیق شرایط آمادگی، احتمال نیاز به تکرار آزمایش را کاهش داده و به تفسیر صحیح نتایج کمک می‌کند

چه عواملی ممکن است باعث رد نمونه یا تکرار آزمایش شوند؟

•    رعایت نکردن مدت ناشتایی توصیه‌شده 
•    مصرف هرگونه غذا یا نوشیدنی (به‌جز آب) 
•    فعالیت ورزشی شدید پیش از نمونه‌گیری 
•    استعمال دخانیات 
•    اطلاع ندادن داروها، مکمل‌ها یا بیماری‌های زمینه‌ای 
•    لیپمیک شدن نمونه خون به دلیل مصرف غذای پرچرب پیش از آزمایش 
•    عدم رعایت دستورالعمل اختصاصی برخی آزمایش‌ها
 

آزمایش قند خون دو ساعته پس از غذا (2-Hour Postprandial Plasma Glucose) 2hpp برای ارزیابی نحوه کنترل قند خون پس از صرف غذا و کمک به تشخیص یا پایش دیابت انجام می‌شود. دقت این آزمایش تا حد زیادی به رعایت صحیح زمان‌بندی و شرایط قبل و حین انجام آن بستگی دارد؛ بنابراین رعایت دقیق دستورالعمل‌های زیر ضروری است.

در صورتی که آزمایش قند خون ناشتا (FBS) نیز برای شما درخواست شده باشد، هر دو آزمایش معمولا در یک روز انجام می‌شوند. ابتدا باید ۱۰ تا ۱۲ ساعت ناشتا باشید (در این مدت فقط نوشیدن آب مجاز است)، سپس نمونه خون ناشتا گرفته می‌شود. پس از آن، یک وعده صبحانه یا غذای معمول و همیشگی خود را حداکثر طی ۱۵ دقیقه میل کنید. زمان اولین لقمه غذا را دقیقا یادداشت کنید، زیرا نمونه‌گیری دوم باید دقیقا دو ساعت پس از اولین لقمه انجام شود. برای افزایش دقت نتایج، توصیه می‌شود صبحانه را در آزمایشگاه یا در نزدیکی آن میل کرده و تا زمان نمونه‌گیری دوم در همان محل بمانید.

در فاصله بین دو نمونه‌گیری

برای جلوگیری از تغییر نتایج آزمایش، تا زمان نمونه‌گیری دوم:
•    از خوردن هرگونه غذا یا نوشیدنی (به‌جز آب ساده) خودداری کنید
•    از مصرف سیگار و سایر فرآورده‌های دخانی پرهیز نمایید
•    از پیاده‌روی طولانی، ورزش، فعالیت بدنی شدید و استرس‌های غیرضروری خودداری کنید
•    تنها نوشیدن آب ساده مجاز است

مصرف داروهای دیابت
اگر از داروهای خوراکی کاهنده قند خون یا انسولین استفاده می‌کنید، مصرف آن‌ها را فقط طبق دستور پزشک انجام دهید. در صورتی که همزمان آزمایش قند ناشتا نیز انجام می‌شود، دارو یا انسولین معمولاً پس از نمونه‌گیری ناشتا و همزمان با وعده غذایی مصرف می‌شود، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد. در صورت تردید، پیش از انجام آزمایش با پزشک یا آزمایشگاه مشورت کنید.

نکات مهم
•    زمان دو ساعت از اولین لقمه غذا محاسبه می‌شود، نه از پایان غذا
•    وعده غذایی باید مشابه غذای معمول روزانه شما باشد و از پرخوری یا حذف وعده غذایی خودداری کنید
•    تأخیر در مراجعه برای نمونه‌گیری دوم می‌تواند باعث کاهش دقت نتیجه شود
•    در صورت بروز علائم افت قند خون یا هر مشکل پزشکی، موضوع را فوراً به پرسنل آزمایشگاه اطلاع دهید

چه عواملی ممکن است باعث نیاز به تکرار آزمایش شوند؟
•    ناشتا نبودن پیش از نمونه‌گیری اول
•    اشتباه در ثبت زمان اولین لقمه غذا
•    طولانی شدن مدت صرف غذا (بیش از ۱۵ تا ۲۰ دقیقه)
•    خوردن یا نوشیدن هر ماده‌ای غیر از آب بین دو نمونه‌گیری
•    فعالیت بدنی، استعمال دخانیات یا استرس شدید در فاصله دو نمونه‌گیری
•    مراجعه دیرتر یا زودتر از زمان تعیین‌شده برای نمونه‌گیری دوم
 

تست تحمل گلوکز خوراکی (Oral Glucose Tolerance Test) برای بررسی نحوه پاسخ بدن به گلوکز و تشخیص پیش‌دیابت، دیابت و دیابت بارداری انجام می‌شود. دقت این آزمایش به رعایت صحیح شرایط قبل و حین انجام تست وابسته است؛ بنابراین هرگونه تغییر در رژیم غذایی، فعالیت بدنی یا زمان‌بندی نمونه‌گیری می‌تواند بر نتیجه آزمایش تأثیر بگذارد.

آمادگی قبل از آزمایش
•    حداقل ۳ روز قبل از آزمایش رژیم غذایی معمول خود را حفظ کنید و از رژیم‌های کم‌کربوهیدرات یا حذف مواد قندی خودداری نمایید. دریافت روزانه حداقل ۱۵۰ گرم کربوهیدرات در این مدت توصیه می‌شود
•    ۸ تا ۱۲ ساعت قبل از شروع آزمایش ناشتا باشید؛ در این مدت فقط نوشیدن آب ساده مجاز است
•    از انجام فعالیت بدنی شدید در ۲۴ ساعت قبل از آزمایش خودداری کنید
•    از مصرف الکل در ۲۴ ساعت قبل از آزمایش و از استعمال دخانیات در روز انجام تست خودداری نمایید
•    در صورت امکان، آزمایش در ساعات اولیه صبح (ترجیحا قبل از ساعت ۹ صبح) انجام شود
•    در صورت مصرف داروهای مؤثر بر قند خون یا سایر داروهای خاص، پیش از انجام آزمایش با پزشک یا آزمایشگاه مشورت کنید

نحوه انجام آزمایش
ابتدا یک نمونه خون ناشتا از شما گرفته می‌شود. سپس محلولی حاوی مقدار استاندارد گلوکز در اختیار شما قرار می‌گیرد که باید حداکثر طی ۵ دقیقه به‌طور کامل نوشیده شود. زمان پایان نوشیدن محلول، مبنای محاسبه زمان نمونه‌گیری‌های بعدی است. بسته به درخواست پزشک، نمونه‌های خون ممکن است در زمان‌های ۳۰ دقیقه، ۱ ساعت، ۲ ساعت یا در برخی موارد ۳ ساعت پس از مصرف محلول گرفته شوند. در زنان باردار، مقدار گلوکز و زمان‌بندی نمونه‌گیری ممکن است مطابق دستور پزشک متفاوت باشد.

در طول انجام تست
•    فقط نوشیدن مقدار متعارف آب ساده مجاز است
•    از خوردن هرگونه غذا، نوشیدنی، آدامس، آبنبات یا شکلات خودداری کنید
•    از مصرف سیگار و سایر فرآورده‌های دخانی پرهیز نمایید
•    تا پایان آزمایش در حالت نشسته یا استراحت بمانید و از پیاده‌روی، فعالیت بدنی و استرس غیرضروری خودداری کنید
•    در صورت بروز تهوع، استفراغ، سرگیجه یا هرگونه مشکل، بلافاصله پرسنل آزمایشگاه را مطلع نمایید
نکات مهم
•    محلول گلوکز باید به‌طور کامل مصرف شود
•    زمان‌بندی نمونه‌گیری‌ها باید دقیقاً مطابق برنامه انجام شود
•    تأخیر در مراجعه برای هر مرحله از نمونه‌گیری می‌تواند موجب کاهش اعتبار نتایج شود
•    در صورت استفراغ پس از مصرف محلول، معمولاً امکان ادامه تست وجود ندارد و ممکن است آزمایش در زمان دیگری تکرار شود

چه عواملی ممکن است باعث رد تست یا نیاز به تکرار آن شوند؟
•    ناشتا نبودن قبل از آزمایش
•    رعایت نکردن رژیم غذایی مناسب در سه روز قبل از تست
•    مصرف نکردن کامل محلول گلوکز یا استفراغ پس از مصرف آن
•    خوردن یا نوشیدن هر ماده‌ای غیر از آب در طول آزمایش
•    فعالیت بدنی، استعمال دخانیات یا استرس شدید هنگام انجام تست
•    تأخیر یا عدم حضور در زمان نمونه‌گیری‌های تعیین‌شده
•    مصرف داروهای مؤثر بر قند خون بدون اطلاع پزشک یا آزمایشگاه

آزمایش اسپرموگرام برای بررسی تعداد، حرکت، شکل و سایر ویژگی‌های اسپرم و ارزیابی باروری مردان انجام می‌شود. از آنجا که کیفیت اسپرم تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند مدت پرهیز از انزال، بیماری، داروها و نحوه جمع‌آوری نمونه قرار می‌گیرد، رعایت دقیق دستورالعمل‌های قبل از آزمایش برای دستیابی به نتایج قابل اعتماد ضروری است.

آمادگی قبل از نمونه‌گیری
•    ۲ تا ۷ روز قبل از نمونه‌گیری از انزال و رابطه جنسی خودداری کنید. مدت پرهیز کمتر یا بیشتر از این محدوده می‌تواند بر تعداد و کیفیت اسپرم‌ها تأثیر بگذارد
•    اگر این آزمایش بیش از یک بار انجام می‌شود، بهتر است مدت پرهیز از انزال در تمام نوبت‌ها یکسان باشد تا امکان مقایسه دقیق نتایج فراهم شود
•    در صورت ابتلا به تب، بیماری شدید یا عفونت طی ۲ تا ۳ ماه گذشته، یا مصرف داروهای خاص، حتما پزشک یا آزمایشگاه را مطلع کنید؛ زیرا این عوامل می‌توانند به‌طور موقت بر کیفیت اسپرم تأثیر بگذارند

نحوه صحیح جمع‌آوری نمونه
نمونه باید ترجیحا از طریق خودارضایی و در ظرف استریل مخصوص آزمایشگاه جمع‌آوری شود. بهترین محل برای تهیه نمونه، آزمایشگاه است. جمع‌آوری تمام حجم مایع منی اهمیت زیادی دارد، زیرا بخش ابتدایی انزال معمولا بیشترین غلظت اسپرم را دارد. اگر بخشی از نمونه به هر دلیل از دست رفت، حتما موضوع را به پرسنل آزمایشگاه اطلاع دهید.

نکات مهم
•    فقط از ظرف استریل آزمایشگاه استفاده کنید.
•    از استفاده از کاندوم معمولی، ژل‌های روان‌کننده، روغن، بزاق یا سایر مواد مشابه خودداری نمایید، مگر در صورت استفاده از وسایل یا مواد مورد تأیید پزشک یا آزمایشگاه
•    زمان دقیق جمع‌آوری نمونه را ثبت کرده و هنگام تحویل به آزمایشگاه اعلام کنید
•    در برخی موارد، پزشک ممکن است برای ارزیابی دقیق‌تر، انجام بیش از یک آزمایش را با فاصله چند هفته توصیه کند

چه عواملی ممکن است باعث رد نمونه یا نیاز به تکرار آزمایش شوند؟
•    رعایت نکردن مدت توصیه‌شده پرهیز از انزال
•    استفاده از ظرف غیر استریل یا آلوده
•    ناقص بودن نمونه یا از دست رفتن بخشی از آن
•    استفاده از کاندوم معمولی یا مواد روان‌کننده
•    تأخیر بیش از حد در تحویل نمونه به آزمایشگاه
•    نگهداری نمونه در دمای نامناسب
•    نشت یا آلودگی نمونه هنگام انتقال

آزمایش‌های عملکرد تیروئید (Thyroid Function Tests; TFT Panel) برای تشخیص کم‌کاری یا پرکاری تیروئید، ارزیابی عملکرد غده تیروئید و پایش درمان به‌کار می‌روند. این آزمایش‌ها معمولا نیاز به ناشتایی ندارند، اما رعایت برخی نکات می‌تواند به افزایش دقت و قابلیت تفسیر نتایج کمک کند.

آمادگی قبل از آزمایش
•    برای انجام این آزمایش معمولا نیازی به ناشتا بودن نیست، مگر اینکه پزشک آزمایش دیگری را نیز به‌طور همزمان درخواست کرده باشد
•    بهتر است نمونه‌گیری در ساعات اولیه روز انجام شود و در صورت نیاز به انجام آزمایش‌های تکراری، هر بار تقریبا در ساعت مشابهی نمونه‌گیری انجام شود تا امکان مقایسه دقیق نتایج فراهم گردد
•    اگر لووتیروکسین یا سایر داروهای هورمون تیروئید مصرف می‌کنید، در صورتی که هدف، پایش درمان باشد، معمولاً توصیه می‌شود نمونه خون قبل از مصرف دوز روزانه دارو گرفته شود و دارو پس از خون‌گیری مصرف گردد، مگر اینکه پزشک معالج دستور دیگری داده باشد
•    در صورت مصرف مکمل‌های حاوی بیوتین ، موضوع را به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع دهید. بیوتین می‌تواند در برخی روش‌های آزمایشگاهی باعث ایجاد نتایج کاذب شود؛ بنابراین بسته به دوز مصرفی، معمولا توصیه می‌شود حداقل ۴۸ تا ۷۲ ساعت قبل از آزمایش و در مصرف دوزهای بالا، برای مدت بیشتری قطع شود
•    در صورت بارداری، احتمال بارداری، مصرف مکمل‌های حاوی ید یا داروهای هورمونی، حتما این موضوع را به آزمایشگاه اطلاع دهید

نکات مهم
•    استرس شدید، بیماری‌های حاد، تب، جراحی اخیر یا بستری شدن در بیمارستان می‌توانند به‌طور موقت بر نتایج آزمایش‌های تیروئید اثر بگذارند
•    انجام فعالیت ورزشی شدید پیش از نمونه‌گیری توصیه نمی‌شود
•    فهرست کامل داروها و مکمل‌های مصرفی خود را هنگام مراجعه به آزمایشگاه اعلام کنید
•    در صورت انجام آزمایش‌های پیگیری، بهتر است نمونه‌گیری هر بار در شرایط مشابه (از نظر زمان، مصرف دارو و وضعیت عمومی) انجام شود

چه عواملی ممکن است باعث نیاز به تکرار آزمایش یا تفسیر نادرست نتایج شوند؟
•    مصرف لووتیروکسین یا سایر داروهای تیروئیدی پیش از نمونه‌گیری بدون هماهنگی با پزشک
•    مصرف مکمل‌های حاوی بیوتین بدون اطلاع آزمایشگاه
•    انجام آزمایش هنگام بیماری حاد، تب یا بستری شدن
•    انجام فعالیت بدنی شدید یا استرس قابل توجه پیش از نمونه‌گیری
•    اطلاع ندادن بارداری، مصرف داروهای هورمونی یا مکمل‌های مؤثر بر عملکرد تیروئید

نکته (ویژه پزشکان و همکاران آزمایشگاه)
نتایج آزمایش‌های عملکرد تیروئید تحت تأثیر عوامل پیش‌تحلیلی متعددی از جمله ریتم شبانه‌روزی TSH، زمان مصرف لووتیروکسین، مصرف بیوتین، بارداری، بیماری‌های حاد (Non-thyroidal Illness Syndrome; NTIS) و برخی داروها قرار می‌گیرند. برای پایش بیماران تحت درمان با لووتیروکسین، توصیه می‌شود نمونه خون پیش از مصرف دوز روزانه دارو و در مراجعات بعدی در شرایط زمانی مشابه تهیه شود تا تغییرات واقعی هورمون‌ها قابل ارزیابی باشد.
 

پرولاکتین هورمونی است که توسط غده هیپوفیز ترشح می‌شود و در تنظیم عملکردهای تولیدمثلی، چرخه قاعدگی و شیردهی نقش دارد. اندازه‌گیری سطح پرولاکتین برای بررسی علل ناباروری، اختلالات قاعدگی، گالاکتوره (ترشح غیرطبیعی شیر از پستان)، کاهش میل جنسی و اختلالات هیپوفیز انجام می‌شود. از آنجا که ترشح پرولاکتین به‌شدت تحت تأثیر استرس، خواب، فعالیت بدنی و تحریک فیزیکی قرار دارد، رعایت شرایط پیش از نمونه‌گیری برای جلوگیری از نتایج کاذب بسیار مهم است.

آمادگی قبل از آزمایش
•    نیاز به ناشتایی معمولا وجود ندارد
•    نمونه‌گیری بهتر است بین ساعت ۸ تا ۱۰ صبح و حداقل ۲ تا ۳ ساعت پس از بیدار شدن از خواب انجام شود
•    قبل از خون‌گیری، فرد باید حداقل ۱۵ تا ۳۰ دقیقه در حالت آرام و بدون استرس (نشسته یا درازکش) استراحت کند
•    از فعالیت بدنی شدید، استرس، درد قابل توجه و مراجعه عجولانه به آزمایشگاه قبل از نمونه‌گیری خودداری شود
•    حداقل ۲۴ ساعت قبل از آزمایش از رابطه جنسی و تحریک پستان (از جمله معاینه پستان در صورت امکان) پرهیز شود

داروها
برخی داروها می‌توانند سطح پرولاکتین را افزایش یا تغییر دهند، از جمله:
•    داروهای ضدافسردگی (SSRIs)
•    داروهای ضدروان‌پریشی به‌ویژه risperidone
•    متوکلوپرامید
•    استروژن‌ها
•    برخی داروهای قلبی مانند verapamil و methyldopa
در صورت مصرف هرگونه دارو یا مکمل، اطلاع دادن به پزشک یا آزمایشگاه ضروری است.

نکات مهم
•    استرس ناشی از خون‌گیری می‌تواند باعث افزایش موقت پرولاکتین شود
•    در صورت افزایش خفیف پرولاکتین، ممکن است پزشک انجام تکرار آزمایش در شرایط استاندارد (basal conditions) را توصیه کند
•    در برخی موارد، بررسی Macroprolactin برای افتراق افزایش واقعی از افزایش کاذب لازم است
•    در صورت بیماری حاد، تب یا بستری بودن، نتیجه ممکن است قابل تفسیر دقیق نباشد

چه عواملی ممکن است باعث رد نمونه یا نیاز به تکرار آزمایش شوند؟
•    عدم رعایت استراحت قبل از نمونه‌گیری
•    استرس شدید یا فعالیت بدنی قبل از آزمایش
•    رابطه جنسی یا تحریک پستان در ۲۴ ساعت قبل
•    مصرف داروهای مؤثر بر پرولاکتین بدون اطلاع آزمایشگاه
•    نمونه‌گیری در شرایط بیماری حاد یا درد شدید

نکته (ویژه پزشکان و همکاران آزمایشگاه)
پرولاکتین دارای ریتم شبانه‌روزی و pulsatile secretion است و سطح آن در خواب افزایش می‌یابد. بنابراین نمونه‌گیری باید در ساعات صبح و در شرایط پایدار انجام شود. افزایش خفیف پرولاکتین باید با توجه به شرایط استرس، داروها و احتمال Macroprolactinemia تفسیر شود. در موارد borderline، تکرار آزمایش در شرایط استاندارد توصیه می‌شود.
 

آزمایش PSA (Prostate-Specific Antigen)  برای بررسی سلامت غده پروستات در مردان و کمک به تشخیص و پایش بیماری‌هایی مانند سرطان پروستات، بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH) و التهاب پروستات (پروستاتیت) استفاده می‌شود. PSA پروتئینی است که توسط سلول‌های پروستات تولید شده و مقدار آن در خون قابل اندازه‌گیری است. از آنجا که عوامل متعددی می‌توانند باعث تغییر موقت سطح PSA شوند، رعایت شرایط قبل از نمونه‌گیری برای تفسیر صحیح نتایج ضروری است.

آمادگی قبل از آزمایش
•    حداقل ۴۸ تا ۷۲ ساعت قبل از آزمایش از انزال خودداری شود، زیرا می‌تواند باعث افزایش موقت PSA گردد
•    از انجام فعالیت‌هایی که به پروستات فشار وارد می‌کنند مانند دوچرخه‌سواری طولانی‌مدت یا اسب‌سواری در ۴۸ ساعت قبل از آزمایش پرهیز شود
•    در صورت انجام معاینه رکتال، سوندگذاری، سیستوسکوپی یا سایر اقدامات تهاجمی، باید فاصله زمانی مناسب رعایت شود؛ به‌عنوان مثال، پس از بیوپسی پروستات، معمولا ۶ هفته یا بیشتر برای انجام PSA توصیه می‌شود
•    در صورت وجود عفونت ادراری یا پروستاتیت حاد یا اخیر، انجام PSA باید تا زمان بهبود کامل به تعویق افتاده یا با نظر پزشک تفسیر شود
•    در صورت مصرف داروهای مؤثر بر پروستات، به‌ویژه فیناستراید و دوتاستراید، حتما موضوع را به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع دهید، زیرا این داروها می‌توانند سطح PSA را حدود ۵۰٪ کاهش دهند

نکات مهم
•     PSA ممکن است تحت تأثیر التهاب، عفونت، اقدامات پزشکی اخیر یا تحریک فیزیکی پروستات به‌طور موقت افزایش یابد
•    در صورت وجود تب، بیماری حاد یا علائم عفونت، بهتر است انجام آزمایش به زمان دیگری موکول شود
•    اعلام کامل سوابق پزشکی و دارویی برای تفسیر دقیق نتیجه ضروری است
•    در صورت انجام آزمایش‌های سریالی، بهتر است شرایط نمونه‌گیری در هر بار تا حد امکان یکسان باشد

چه عواملی ممکن است باعث رد نمونه یا نیاز به تکرار آزمایش شوند؟
•    عدم رعایت پرهیز از انزال در ۴۸ تا ۷۲ ساعت قبل از آزمایش
•    انجام فعالیت‌های فیزیکی فشاردهنده به پروستات (دوچرخه‌سواری، اسب‌سواری)
•    انجام آزمایش بلافاصله پس از سوندگذاری، سیستوسکوپی یا سایر اقدامات تهاجمی
•    وجود عفونت ادراری یا پروستاتیت فعال
•    عدم اطلاع از مصرف داروهای مؤثر بر PSA مثل فیناستراید و دوتاستراید

غربالگری‌های دوران بارداری مجموعه‌ای از آزمایش‌ها و سونوگرافی‌ها هستند که برای بررسی احتمال وجود ناهنجاری‌های کروموزومی و برخی اختلالات ژنتیکی در جنین انجام می‌شوند. این تست‌ها تشخیصی قطعی نیستند و تنها میزان ریسک (احتمال) را مشخص می‌کنند؛ در صورت افزایش ریسک، انجام تست‌های تشخیصی تکمیلی توصیه می‌شود.

غربالگری سه‌ماهه اول (First Trimester Screening - Double Markers) 
این غربالگری از ابتدای هفته 11 (11w + 0d) تا انتهای هفته 13 (13w + 6d) بارداری و در شرایطی که اندازه CRL بین 45 تا 84 میلی‌متر باشد انجام می‌شود. این تست شامل:
•    سونوگرافی NT (Nuchal Translucency)
•    آزمایش خون PAPP-A و Free β-HCG
هدف این غربالگری، ارزیابی ریسک ناهنجاری‌های کروموزومی مانند سندرم داون (تریزومی 21)، تریزومی 18 و 13 است. سن مادر، سن بارداری و پارامترهای سونوگرافی نقش مهمی در محاسبه ریسک دارند. انجام سونوگرافی دقیق در بازه زمانی استاندارد اهمیت زیادی دارد، زیرا خارج از این محدوده دقت محاسبه ریسک کاهش می‌یابد.

غربالگری سه‌ماهه دوم  (Quadruple Markers)
این تست از ابتدای هفته 15 (15w + 0d) تا انتهای هفته 22 (22w + 6d)بارداری انجام می‌شود، اما بنابر قوانین کشور و وزارت بهداشت ایران از ابتدای هفته 15 تا قبل اتمام هفته 18 بارداری توصیه می گردد و شامل اندازه‌گیری:
•    AFP
•    β-HCG 
•    Estriol (uE3)
•    Inhibin A
این غربالگری علاوه بر بررسی ریسک سندرم داون، در ارزیابی برخی نقایص لوله عصبی مانند اسپینا بیفیدا نیز کاربرد دارد. دقت این تست نسبت به غربالگری سه‌ماهه اول کمتر است و معمولا در مواردی استفاده می‌شود که غربالگری اولیه انجام نشده یا به‌عنوان تست تکمیلی درخواست شده باشد.

آزمایش  NIPT (Non-Invasive Prenatal Testing)
NIPT  یک روش غربالگری پیشرفته بر اساس DNA آزاد جنینی (cell-free fetal DNA) در خون مادر است که از هفته 10 بارداری به بعد قابل انجام می‌باشد. این تست دقت بالایی برای تشخیص تریزومی‌های 21، 18 و 13 دارد و در برخی موارد اختلالات کروموزوم‌های جنسی را نیز بررسی می‌کند.
با وجود دقت بالا، NIPT همچنان یک تست غربالگری است و نتیجه مثبت آن باید با روش‌های تشخیصی مانند آمنیوسنتز یا CVS تأیید شود.
محدودیت‌های NIPT
•    کاهش دقت در بارداری‌های چندقلویی
•    احتمال تأثیر BMI بالا
•    موزائیسیسم جفتی (Confined Placental Mosaicism)
•    در برخی موارد  IVF

نکات مهم قبل از انجام غربالگری‌ها
•    انجام تست در بازه زمانی دقیق بارداری
•    ارائه اطلاعات صحیح شامل سن مادر، وزن، سن بارداری و نوع بارداری (تک‌قلو یا چندقلو)
•    اعلام بارداری IVF یا استفاده از روش‌های کمک‌باروری
•    انجام همزمان سونوگرافی استاندارد در کنار آزمایش خون (در غربالگری سه‌ماهه اول)
•    عدم دستکاری یا تغییر غیرواقعی سن بارداری ثبت‌شده در سونوگرافی

چه عواملی ممکن است باعث تکرار یا عدم اعتبار نتیجه شوند؟
•    عدم تطابق سن بارداری با یافته‌های سونوگرافی  (CRL)
•    انجام تست خارج از بازه زمانی استاندارد
•    اطلاعات ناقص یا اشتباه مادر (سن، وزن، نوع بارداری)
•    خطا در ثبت داده‌های بالینی در نرم‌افزار محاسبه ریسک
•    انجام سونوگرافی غیر استاندارد یا غیر همزمان با آزمایش
 

•    بهترین زمان نمونه برای آنالیز ادرار، ادرار اول صبح یا نمونه‌ای است که حداقل ۳ ساعت از آخرین دفع ادرار گذشته باشد
•    قبل از نمونه‌گیری، ناحیه تناسلی باید با آب تمیز شسته شود
•    ابتدا مقدار کمی ادرار دفع شود، سپس قسمت میانی جریان ادرار (Midstream) در ظرف استریل جمع‌آوری گردد
•    از تماس دست یا پوست با داخل ظرف نمونه خودداری شود
•    حداقل نصف ظرف باید از نمونه پر شود

شرایط ویژه برای کشت ادرار
•    بهترین زمان نمونه‌گیری قبل از شروع مصرف آنتی‌بیوتیک است
•    حتی مصرف یک دوز آنتی‌بیوتیک می‌تواند باعث نتیجه منفی کاذب در کشت ادرار شود
•    نمونه باید در ظرف استریل مخصوص کشت جمع‌آوری شود تا از آلودگی جلوگیری شود

نگهداری و انتقال نمونه
•    نمونه باید حداکثر طی ۱ ساعت به آزمایشگاه تحویل داده شود
•    نگهداری نامناسب می‌تواند باعث رشد باکتری یا تغییر نتایج شود
نکات مهم
•    مصرف زیاد مایعات قبل از آزمایش ممکن است باعث رقیق شدن نمونه شود
•    در دوران قاعدگی، امکان آلودگی نمونه وجود دارد؛ در صورت انجام آزمایش باید وضعیت قاعدگی به آزمایشگاه اعلام شود
•    برخی داروها، مکمل‌ها و ویتامین‌ها ممکن است بر رنگ و ترکیب ادرار اثر بگذارند
•    در کودکان، نمونه‌گیری با کیسه ادراری فقط برای غربالگری مناسب است و برای کشت قطعی توصیه نمی‌شود

چه عواملی ممکن است باعث رد نمونه یا نیاز به تکرار آزمایش شوند؟
•    استفاده از ظرف غیر استریل
•    آلودگی نمونه با ترشحات، مدفوع یا پوست
•    تأخیر در تحویل نمونه بدون نگهداری مناسب
•    حجم ناکافی نمونه
•    استفاده از نمونه کیسه ادراری برای کشت در کودکان
•    مصرف آنتی‌بیوتیک قبل از نمونه‌گیری بدون اطلاع آزمایشگاه

نکته (ویژه پزشکان و همکاران آزمایشگاه)
کیفیت نمونه ادرار به‌شدت تحت تأثیر آلودگی فلور پوستی (contamination)، collection (midstream clean-catch)، زمان انتقال نمونه و شرایط نگهداری قرار دارد. در آنالیز ادرار، وجود سلول‌های اپی‌تلیال سنگفرشی و باکتری‌های mixed flora می‌تواند نشان‌دهنده آلودگی نمونه باشد. در کشت ادرار، تأخیر در انتقال یا مصرف حتی یک دوز آنتی‌بیوتیک می‌تواند منجر به نتایج false negative  شود، بنابراین استانداردسازی مرحله پیش‌تحلیلی اهمیت حیاتی دارد
 

آزمایش ادرار ۲۴ ساعته یکی از مهم‌ترین روش‌های ارزیابی عملکرد کلیه و اندازه‌گیری برخی هورمون‌ها، الکترولیت‌ها و متابولیت‌ها در بدن است. دقت این آزمایش به‌طور کامل وابسته به جمع‌آوری صحیح و کامل تمام ادرار طی ۲۴ ساعت می‌باشد و هرگونه خطا می‌تواند منجر به نتایج غیرقابل اعتماد شود.

روش صحیح جمع‌آوری نمونه
•    در ابتدای آزمایش، اولین ادرار صبحگاهی دفع و دور ریخته می‌شود و زمان دقیق آن به‌عنوان شروع جمع‌آوری ثبت می‌گردد
•    از همان لحظه، تمام ادرار دفع‌شده به مدت ۲۴ ساعت کامل باید در ظرف مخصوص جمع‌آوری شود
•    دقیقا در همان ساعت روز بعد، آخرین نمونه ادرار نیز باید به ظرف اضافه شود حتی اگر مقدار کم باشد
•    توصیه می‌شود هر بار ابتدا در یک ظرف تمیز جداگانه ادرار شده و سپس به ظرف اصلی منتقل شود
•    در طول جمع‌آوری، ظرف باید در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد (یخچال) نگهداری شود

نگهداری و شرایط نمونه
•    از ظروف استاندارد ارائه‌شده توسط آزمایشگاه استفاده شود
•    در برخی تست‌ها ممکن است ظرف حاوی مواد نگهدارنده شیمیایی باشد؛ این مواد نباید تخلیه یا دستکاری شوند
•    از تماس دست یا آلودگی نمونه با مدفوع، خون یا مواد خارجی جلوگیری شود
•    در برخی آزمایش‌ها، استفاده از مواد نگهدارنده مانند HCl یا boric acid برای حفظ پایداری آنالیت‌ها ضروری است

نکات مهم در طول جمع‌آوری
•    مصرف مایعات باید در حد معمول روزانه باشد؛ از مصرف بیش از حد یا محدودیت غیرضروری خودداری شود
•    در صورت مصرف دارو، موضوع باید به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع داده شود
•    فراموش کردن حتی یک نوبت دفع ادرار می‌تواند نتیجه را غیرقابل تفسیر کند

نکات اختصاصی برای برخی تست‌ها
•    در تست‌هایی مانند VMA، 5-HIAA
o    نمونه باید در یخچال نگهداری شود
o    رعایت رژیم غذایی حداقل ۳ روز قبل از آزمایش ضروری است
o    پرهیز از مواد غذایی مانند: موز، آناناس، آلو، کیوی، گردو، وانیل، چای، قهوه، شکلات، غذاهای تخمیری و الکل

چه عواملی ممکن است باعث رد نمونه یا نیاز به تکرار آزمایش شوند؟
•    جمع‌آوری ناقص ادرار (Undercollection)
•    فراموش کردن حتی یک نوبت دفع ادرار
•    نگهداری نامناسب نمونه در دمای محیط
•    آلودگی نمونه با خون، مدفوع یا مواد خارجی
•    استفاده از ظرف غیر استاندارد
•    عدم ثبت صحیح زمان شروع و پایان جمع‌آوری
 

در نوزادان و شیرخوارانی که قادر به کنترل ادرار نیستند، یکی از روش‌های غیرتهاجمی برای جمع‌آوری نمونه ادرار استفاده از کیسه ادراری چسب‌دار (Urine collection bag) است. این روش بیشتر برای انجام آنالیز ادرار (Urinalysis) و تست‌های غربالگری کاربرد دارد، اما برای کشت ادرار (Urine culture) به دلیل احتمال بالای آلودگی، روش مناسبی محسوب نمی‌شود

نحوه صحیح جمع‌آوری نمونه
•    قبل از نصب کیسه، ناحیه تناسلی نوزاد باید با آب و شوینده ملایم به‌طور کامل تمیز و سپس کاملا خشک شود
•    از مواد ضدعفونی‌کننده قوی باید اجتناب شود، زیرا ممکن است در نتایج آزمایش اختلال ایجاد کند
•    کیسه ادراری استریل به‌طور دقیق به پوست اطراف ناحیه تناسلی چسبانده می‌شود
•    نوزاد باید به‌طور مرتب بررسی شود و به محض ادرار کردن، نمونه بلافاصله تخلیه گردد
•    در صورت عدم تخلیه سریع، کیسه باید تعویض شود (معمولا هر 30 تا 60 دقیقه)

انتقال و نگهداری نمونه
•    نمونه باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن به آزمایشگاه منتقل شود
•    در صورت تأخیر، نمونه باید در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد (یخچال) نگهداری شود
•    تأخیر طولانی یا نگهداری نامناسب می‌تواند باعث تغییر نتایج یا رشد باکتری‌ها شود

نکات مهم
•    این روش برای screening urinalysis مناسب است، اما برای تشخیص قطعی عفونت ادراری (Urine culture) توصیه نمی‌شود
•    احتمال آلودگی نمونه با مدفوع یا ترشحات پوستی در این روش بالا است
•    استفاده طولانی‌مدت از کیسه ممکن است باعث تحریک یا التهاب پوستی در نوزاد شود
•    در صورت نیاز به کشت ادرار، روش‌های دقیق‌تر مانند کاتتریزاسیون یا سوپراپوبیک آسپیراسیون ترجیح داده می‌شوند

چه عواملی ممکن است باعث رد نمونه یا نیاز به تکرار آزمایش شوند؟
•    آلودگی نمونه با مدفوع یا ترشحات پوستی
•    استفاده از کیسه غیر استریل یا نصب نادرست
•    تأخیر در انتقال نمونه به آزمایشگاه
•    نشت یا باز شدن کیسه قبل از جمع‌آوری مناسب
•    خشک شدن یا کم بودن حجم نمونه
•    نگهداری طولانی در دمای نامناسب
 

آزمایش مدفوع شامل دو بخش اصلی است:
•    OB (Fecal Occult Blood Test / FIT)  برای تشخیص خونریزی‌های مخفی دستگاه گوارش
•    OP (Ova & Parasite examination)  برای بررسی وجود انگل‌ها و تخم انگل‌ها در دستگاه گوارش
این آزمایش‌ها نقش مهمی در تشخیص بیماری‌های گوارشی، عفونت‌های انگلی و بررسی خونریزی‌های پنهان دارند.

نحوه صحیح جمع‌آوری نمونه
•    نمونه باید در ظرف تمیز، خشک جمع‌آوری شود
•    از تماس نمونه با ادرار، آب یا مواد شوینده باید جلوگیری شود
•    نمونه باید از قسمت‌های مختلف مدفوع برداشته شود (نه فقط سطح آن)
•    نمونه باید در همان روز به آزمایشگاه تحویل داده شود

آزمایش خون مخفی در مدفوع (FOBT / OB)
نکات آمادگی (بسته به نوع تست)
•    در روش‌های قدیمی‌تر (Guaiac-based):
48 تا 72 ساعت قبل از آزمایش از مصرف گوشت قرمز، جگر و برخی سبزیجات خام (مانند شلغم و ترب) خودداری شود
از مصرف ویتامین C با دوز بالا پرهیز شود
در صورت امکان، داروهای NSAIDs و آسپرین با نظر پزشک محدود شوند
•    در روش‌های جدید (FIT):
معمولاً نیاز به محدودیت غذایی ندارد

نکات مهم
•    انجام آزمایش در دوران قاعدگی یا وجود خونریزی فعال بواسیر می‌تواند باعث نتیجه مثبت کاذب شود و باید به آزمایشگاه اطلاع داده شود
•    برخی داروها مانند آسپرین و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی ممکن است بر نتیجه تأثیر بگذارند
آزمایش انگل‌شناسی مدفوع (OP)
•    در بسیاری از موارد، نیاز به 2 تا 3 نمونه در روزهای غیر متوالی وجود دارد، زیرا دفع انگل‌ها ممکن است متناوب باشد
•    در صورت مشاهده کرم یا قطعات آن، باید به آزمایشگاه اطلاع داده شود

نکات مهم
•    مصرف ملین‌ها، شیاف‌ها یا روغن‌های معدنی قبل از نمونه‌گیری می‌تواند نتیجه را تغییر دهد
•    نمونه‌های شل یا آبکی ممکن است برای تشخیص برخی انگل‌های تک‌یاته‌ای مناسب‌تر باشند
•    حجم کافی و کیفیت مناسب نمونه برای تفسیر دقیق ضروری است.

چه عواملی ممکن است باعث رد نمونه یا نیاز به تکرار آزمایش شوند؟
•    آلودگی نمونه با ادرار یا آب
•    استفاده از ظرف غیر استاندارد یا آلوده
•    تأخیر در تحویل نمونه بدون شرایط نگهداری مناسب
•    حجم ناکافی نمونه
•    مصرف ملین‌ها یا شیاف‌ها بدون اطلاع آزمایشگاه
•    انجام نمونه‌گیری در زمان قاعدگی یا خونریزی فعال بدون اطلاع