همه آزمایش‌های تشخیصی نیاز به آمادگی قبلی ندارند، اما برای دستیابی به نتایج دقیق و قابل اعتماد، رعایت نکات پیش از انجام بسیاری از آزمایش‌ها ضروری است. یکی از پرتکرارترین پرسش‌های مراجعین، موضوع ناشتا بودن قبل از آزمایش است؛ بنابراین آشنایی با مفهوم صحیح ناشتایی اهمیت زیادی دارد.

نکات مهم ناشتایی

در صورت توصیه پزشک یا آزمایشگاه به مراجعه در حالت ناشتا، موارد زیر را رعایت فرمایید:
•    تا ۱۰ الی ۱۲ ساعت پیش از آزمایش از خوردن هرگونه غذا خودداری کنید.
•    در این مدت از نوشیدن انواع مایعات مانند چای، قهوه، آبمیوه و نوشیدنی‌های شیرین پرهیز نمایید.
•    نوشیدن آب ساده طبق روال معمول هر فرد بلامانع است، مگر آنکه محدودیت مصرف آب توسط پزشک اعلام شده باشد.
•    از جویدن آدامس، مصرف شکلات، ترکیبات نعناع‌دار، مینت، شربت‌های سینه و قرص‌های مکیدنی گلو اجتناب کنید.
•    طی زمان ناشتایی از استعمال دخانیات، انجام فعالیت‌های ورزشی و تمرینات بدنی سنگین خودداری نمایید؛ زیرا این موارد می‌توانند باعث تغییر در نتایج آزمایش شوند.
•    شب قبل از آزمایش، شام سبک میل کنید و از پرخوری بپرهیزید.
•    مدت ناشتایی نباید بیش از ۱۶ ساعت شود تا از اثرات منفی گرسنگی شدید جلوگیری گردد.
•    مسواک زدن در دوران ناشتایی مجاز است.

مصرف داروها

داروهایی که پزشک معالج دستور قطع آن‌ها را نداده است، طبق روال همیشگی مصرف شوند. با این حال، اطلاع دادن نام داروها و سوابق دارویی به پرسنل نمونه‌گیری الزامی است.
همچنین اگر به بیماری خاصی مبتلا هستید، حتماً پیش از نمونه‌گیری، همکاران آزمایشگاه را در جریان قرار دهید.

مدت زمان ناشتایی مورد نیاز برای برخی آزمایش‌ها

آزمایش‌های نیازمند حداقل ۴ ساعت ناشتایی:
•    اوره
•    اسید اوریک
•    آلدولاز
آزمایش‌های نیازمند ۸ تا ۱۰ ساعت ناشتایی:
•    فسفر
•    GGT
•    تست تحمل لاکتوز
•    لیپاز (ارزیابی بیماری‌های پانکراس)
•    C-Peptide و انسولین (بررسی اختلالات متابولیسم قند و چربی و انسولینوما)
•    PTH (بررسی علت افزایش یا کاهش کلسیم)
•    Anti-GBM Ab (تشخیص التهاب کلیه در بیماری‌های خودایمنی مانند سندرم گودپاسچر)
آزمایش‌های نیازمند ۱۰ تا ۱۲ ساعت ناشتایی:
•    آهن
•    TIBC
•    گلوکاگون (ارزیابی عملکرد پانکراس)
•    کلسی‌تونین (تشخیص سرطان مدولاری تیروئید)
•    هموسیستئین
آزمایش‌های نیازمند ۱۲ تا ۱۴ ساعت ناشتایی:
•    کلسترول
•    تری‌گلیسرید
•    گاسترین
•    آپولیپوپروتئین‌ها
 

آزمایش قند دو ساعته یا قند خون بعد از غذا (2hpp) برای بررسی دیابت و کنترل قند خون انجام می‌شود. رعایت نکات زیر برای دستیابی به نتیجه دقیق ضروری است:

•    آزمایش قند ناشتا (FBS) و قند دو ساعته (2HPP) بهتر است در یک روز انجام شوند.
•    پیش از آزمایش، به مدت ۱۰ تا ۱۲ ساعت ناشتا باشید (فقط نوشیدن آب مجاز است).
•    ابتدا نمونه‌گیری قند خون ناشتا (مرحله اول) طبق دستور آزمایشگاه انجام می‌شود.
•    پس از نمونه‌گیری اول، یک صبحانه معمولی و همیشگی میل کنید (مدت زمان صرف صبحانه بیش از ۱۵ دقیقه نباشد).
•    اگر مبتلا به دیابت هستید، همان صبحانه روزانه خود را مصرف نمایید.
•    زمان اولین لقمه صبحانه را یادداشت کنید و دقیقاً ۲ ساعت بعد برای خونگیری قند دو ساعته مراجعه نمایید.
•    توصیه می‌شود تا حد امکان صبحانه را در آزمایشگاه مصرف کرده و تا زمان نمونه‌گیری دوم در همان محل بمانید.

•    در فاصله بین صبحانه تا خونگیری دوم:

o    از خوردن هرگونه خوراکی یا نوشیدنی (به‌جز آب) خودداری کنید
o    سیگار نکشید
o    از پیاده‌روی، ورزش و هرگونه فعالیت بدنی پرهیز نمایید

•    در صورت مصرف داروهای قند خون یا انسولین:
o    طبق روال همیشگی عمل کنید
o    در صورت انجام آزمایش قند ناشتا، مصرف دارو یا انسولین حتماً بعد از خونگیری مرحله اول انجام شود

آزمایش هورمون‌های تیروئیدی برای بررسی عملکرد غده تیروئید انجام می‌شود. رعایت نکات زیر به افزایش دقت نتایج کمک می‌کند:

•    انجام آزمایش تیروئید الزاماً نیاز به ناشتایی کامل ندارد.
•    با این حال، برای جلوگیری از تأثیر مصرف غذاهای چرب بر نتیجه آزمایش، توصیه می‌شود حداقل ۳ ساعت قبل از نمونه‌گیری غذا مصرف نشود.
•    در صورت امکان، مراجعه به آزمایشگاه در حالت نیمه‌ناشتا یا ناشتا ارجح است.
•    درباره مصرف یا عدم مصرف داروی تیروئید در روز آزمایش (مانند لووتیروکسین)، حتماً با پزشک معالج خود مشورت نمایید.
•    در صورت مصرف هرگونه دارو، آزمایشگاه را در جریان قرار دهید.

نکات مهم و تأثیرگذار بر نتایج آزمایش تیروئید

•    به دلیل استرس‌های شدید پس از عمل جراحی، سطح هورمون‌های تیروئیدی ممکن است کاهش یابد؛ بنابراین توصیه می‌شود تا ۲ هفته پس از جراحی از انجام این آزمایش خودداری شود.
•    مصرف برخی مواد و داروها می‌تواند باعث تغییر در نتایج آزمایش شود، از جمله:
o    هروئین: افزایش سطح هورمون‌های تیروئیدی
o    قرص‌های ضدبارداری و آمیودارون (داروی قلبی): افزایش غلظت هورمون‌های تیروئید

آزمایش ادرار ۲۴ ساعته برای بررسی دقیق عملکرد کلیه و برخی هورمون‌ها انجام می‌شود. جمع‌آوری صحیح نمونه طی دقیقاً ۲۴ ساعت نقش بسیار مهمی در صحت نتیجه آزمایش دارد.

نکات مهم قبل از شروع جمع‌آوری

•    ظرف مخصوص را فقط از آزمایشگاه دریافت کنید و از ظروف دیگر استفاده ننمایید.
•    برخی ظروف حاوی مواد نگهدارنده مایع یا جامد هستند؛ تحت هیچ شرایطی این مواد را تخلیه یا استشمام نکنید.
•    از تماس پوست و دست با داخل ظرف یا دهانه آن خودداری نمایید.
•    در طول انجام آزمایش، مصرف مایعات طبق روال معمول باشد.
•    از مصرف داروهای غیرضروری خودداری کنید (در صورت مصرف دارو، آزمایشگاه را مطلع نمایید).

روش صحیح جمع‌آوری ادرار ۲۴ ساعته

•    در ابتدای کار، اولین ادرار صبحگاهی را دفع کرده و دور بریزید؛ ساعت آن را دقیق یادداشت کنید.
•    از همان ساعت، به مدت ۲۴ ساعت کامل تمام نوبت‌های دفع ادرار را در ظرف مخصوص آزمایشگاه جمع‌آوری نمایید.
•    آخرین نمونه ادرار باید دقیقاً در همان ساعتی که جمع‌آوری شروع شده است (روز بعد) داخل ظرف ریخته شود.
•    توصیه می‌شود ابتدا در یک ظرف تمیز کوچک‌تر ادرار کرده و سپس به گالن اصلی منتقل کنید.
•    در طول جمع‌آوری، ظرف نمونه را در محیط خنک و دور از دسترس کودکان نگهداری کنید (ترجیحاً داخل یخچال).
•    پس از پایان جمع‌آوری، ظرف حاوی نمونه باید حداکثر تا ۳ ساعت به آزمایشگاه تحویل داده شود.

نکات اختصاصی برای برخی آزمایش‌ها

•    در آزمایش‌های VMI، 17-KS، 5-HIAA:
o    ظرف بین نوبت‌های جمع‌آوری داخل یخچال نگهداری شود.
o    از ۲ تا ۳ روز قبل از آزمایش از مصرف گردو، آلو، موز، آناناس، کیوی، وانیل، انواع ترشی، نوشابه، چای، قهوه و مشروبات الکلی خودداری نمایید.
•    در آزمایش YMA:
o    از گرسنگی طولانی‌مدت، استرس عصبی و ورزش‌های سنگین پرهیز کنید.
 

آزمایش سایتولوژی ادرار برای بررسی سلول‌های غیرطبیعی دستگاه ادراری انجام می‌شود. رعایت نکات زیر برای افزایش دقت نتایج اهمیت دارد:

•    اولین ادرار صبحگاهی را دفع کرده و دور بریزید.
•    بلافاصله پس از آن، یک لیوان آب بنوشید.
•    حدود ۱ ساعت بعد، نمونه ادرار را در محل آزمایشگاه و داخل ظرف مخصوص جمع‌آوری نمایید.
•    نمونه ادرار باید حداکثر تا ساعت ۹ صبح به آزمایشگاه تحویل داده شود.
•    در صورتی که پزشک انجام سایتولوژی ادرار در سه نوبت را درخواست کرده باشد، نمونه‌گیری باید در روزهای جداگانه انجام شود (نه در یک روز).

آزمایش تجزیه ادرار برای بررسی عفونت‌ها، بیماری‌های کلیوی و وضعیت عمومی بدن انجام می‌شود. رعایت نکات زیر باعث افزایش دقت نتایج آزمایش خواهد شد:

•    بهترین نمونه، ادرار اول صبح بلافاصله پس از بیدار شدن از خواب است.
•    در صورتی که امکان استفاده از ادرار صبحگاهی وجود نداشته باشد، باید حداقل ۳ ساعت از آخرین دفع ادرار گذشته باشد.
•    شب قبل از آزمایش، از مصرف بیش از حد مایعات خودداری نمایید.
•    پیش از نمونه‌گیری، محل خروج ادرار را با آب تمیز شستشو دهید.
•    نمونه را به روش ادرار میانی (Midstream) جمع‌آوری کنید؛ به این صورت که:
o    ابتدا مقدار کمی ادرار دفع شود
o    سپس قسمت میانی ادرار داخل ظرف مخصوص آزمایشگاه ریخته شود
•    ظرف نمونه باید حداقل نصف آن پر شود.

آزمایش کشت ادرار برای تشخیص عفونت‌های ادراری انجام می‌شود. رعایت دقیق نکات زیر برای جلوگیری از آلودگی نمونه و افزایش دقت نتیجه ضروری است:

نکات مهم قبل از نمونه‌گیری

•    آزمایش کشت ادرار باید قبل از شروع مصرف آنتی‌بیوتیک انجام شود.
•    در صورتی که طی ۷ روز گذشته آنتی‌بیوتیک مصرف کرده‌اید، حتماً پزشک و آزمایشگاه را مطلع نمایید.
•    اگر در حال مصرف آنتی‌بیوتیک هستید، طبق نظر پزشک معالج، حداقل یک هفته پس از اتمام دارو برای انجام آزمایش مراجعه کنید.
•    پیش از نمونه‌گیری از نوشیدن بیش از حد مایعات خودداری نمایید.

روش صحیح جمع‌آوری نمونه

•    ابتدا دست‌ها را با آب و صابون به‌خوبی بشویید.
•    آلت تناسلی را با آب ولرم شستشو دهید یا با دستمال مرطوب یک‌بارمصرف دو بار تمیز کنید (هر بار با دستمال جدید).
•    در صورت ختنه نبودن، پوست روی آلت تناسلی را به عقب بکشید.
•    درب ظرف استریل کشت ادرار را با دقت باز کنید؛ از تماس دست با داخل ظرف یا درب آن خودداری نمایید.
•    چند قطره ابتدایی ادرار را داخل توالت تخلیه کرده و سپس حدود ۳۰ میلی‌لیتر (نصف ظرف) از ادرار میانی را در ظرف جمع‌آوری کنید.
•    دقت کنید داخل ظرف یا درب آن با آلت تناسلی یا سطوح اطراف تماس نداشته باشد.
•    پس از نمونه‌گیری، درب ظرف را بلافاصله ببندید.
•    نمونه را در محل مشخص‌شده در آزمایشگاه تحویل دهید.
 

آزمایش کشت ادرار برای تشخیص عفونت‌های دستگاه ادراری انجام می‌شود. رعایت اصول بهداشتی در زمان نمونه‌گیری، نقش مهمی در جلوگیری از آلودگی نمونه و صحت نتیجه آزمایش دارد.

نکات مهم قبل از نمونه‌گیری
•    آزمایش کشت ادرار باید قبل از شروع مصرف آنتی‌بیوتیک انجام شود.
•    در صورت مصرف هرگونه آنتی‌بیوتیک طی ۷ روز گذشته، پزشک و آزمایشگاه را مطلع نمایید.
•    اگر در حال مصرف آنتی‌بیوتیک هستید، طبق نظر پزشک، حداقل یک هفته پس از اتمام دارو برای نمونه‌گیری مراجعه کنید.
•    پیش از انجام آزمایش، از نوشیدن بیش از حد مایعات خودداری نمایید.

روش صحیح جمع‌آوری نمونه
•    ابتدا دست‌ها را با آب و صابون به‌خوبی بشویید.
•    با یک دست، چین‌های پوستی ناحیه تناسلی را از هم باز نگه دارید.
•    ناحیه اطراف پیشابراه و مقعد را با دستمال یک‌بارمصرف از جلو به عقب تمیز کنید.
•    این کار را دو بار انجام دهید و هر بار از دستمال جدید استفاده نمایید.
•    درب ظرف استریل کشت ادرار را با دقت باز کنید؛ از تماس دست با داخل ظرف یا درب آن خودداری کنید.
•    چند قطره ابتدایی ادرار را داخل توالت تخلیه کرده و سپس حدود ۳۰ میلی‌لیتر (نصف ظرف) از ادرار میانی را در ظرف جمع‌آوری نمایید.
•    دقت کنید داخل ظرف یا درب آن با پوست، لباس یا سطح دستشویی تماس نداشته باشد.
•    پس از نمونه‌گیری، درب ظرف را بلافاصله ببندید و نمونه را طبق دستور آزمایشگاه تحویل دهید.
 

نمونه‌گیری صحیح ادرار در کودکان برای جلوگیری از آلودگی نمونه و افزایش دقت نتیجه آزمایش بسیار مهم است.

نکات مهم قبل از نمونه‌گیری
•    در صورت امکان، نمونه ادرار صبحگاهی ارجح است.
•    آزمایش کشت ادرار باید قبل از شروع مصرف آنتی‌بیوتیک انجام شود.
•    در صورت مصرف آنتی‌بیوتیک طی ۷ روز گذشته، آزمایشگاه را مطلع نمایید.

روش صحیح نمونه‌گیری با کیسه ادراری
•    ابتدا محل خروج ادرار را با آب و صابون کاملاً شستشو دهید و سپس با آب معمولی آبکشی نمایید.
•    کیسه ادراری متناسب با جنس کودک را به‌صورت تمیز و صحیح روی محل خروج ادرار نصب کنید.
•    هر کیسه ادراری حداکثر ۴۵ دقیقه می‌تواند متصل باقی بماند.
•    در صورت امکان، نمونه‌گیری پس از حمام کردن کودک انجام شود تا احتمال آلودگی کاهش یابد.
•    هنگام خواب کودک، اتصال کیسه ادراری معمولاً آسان‌تر است.
•    پس از جمع شدن حدود ۱۰ تا ۱۵ سی‌سی ادرار:
o    سر کیسه را تا کرده
o    درب آن را محکم ببندید
•    نمونه را در اسرع وقت به آزمایشگاه تحویل دهید.

نگهداری و تحویل نمونه
•    در صورت عدم دسترسی فوری به آزمایشگاه، نمونه را در یخچال نگهداری کنید.
•    حداکثر زمان نگهداری نمونه در یخچال ۶ ساعت است.
•    روی کیسه ادراری حتماً برچسب نام کودک و نوع آزمایش درج شده باشد.
 

آزمایش پرولاکتین برای بررسی اختلالات هورمونی، ناباروری و مشکلات ترشح شیر انجام می‌شود. رعایت نکات زیر نقش مهمی در دقت نتیجه آزمایش دارد:

•    در صورت نیاز به قطع داروها، این کار فقط با نظر پزشک معالج و معمولاً از ۲ هفته قبل از انجام آزمایش انجام شود.
•    بهترین زمان نمونه‌گیری، صبح زود و ۲ تا ۴ ساعت پس از بیدار شدن از خواب است.
•    از معاینه سینه یا شیردهی در شب قبل از آزمایش خودداری نمایید.
•    پیش از نمونه‌گیری، بیمار باید حداقل ۳۰ دقیقه در محیط آزمایشگاه استراحت کند.
•    استرس، اضطراب و ترس باعث افزایش ترشح پرولاکتین می‌شوند؛ بنابراین هنگام خونگیری در حالت آرامش کامل باشید.
•    از انجام فعالیت‌های بدنی شدید و ورزش قبل از آزمایش پرهیز کنید؛ زیرا می‌تواند باعث افزایش سطح پرولاکتین شود.
 

آزمایش تحمل گلوکز برای تشخیص دیابت و اختلالات متابولیسم قند خون انجام می‌شود. رعایت دقیق نکات زیر برای دقت نتایج بسیار مهم است:

پیش از آزمایش

•    ۳ روز قبل از آزمایش: رژیم غذایی معمول رعایت شود.
•    ۱۲ ساعت ناشتایی کامل قبل از آزمایش الزامی است.
•    ۸ ساعت قبل از نمونه‌گیری: از فعالیت بدنی شدید خودداری کنید.
•    ۳۶ ساعت قبل از آزمایش: از مصرف دخانیات، قهوه و الکل پرهیز نمایید.
•    آزمایش باید قبل از ساعت ۹ صبح آغاز شود؛ از انجام آن در ساعات دیرتر خودداری شود.

مراحل انجام آزمایش
•    ابتدا یک نمونه قند خون ناشتا (FBS) از شما گرفته می‌شود.
•    سپس یک محلول قندی استاندارد به شما داده می‌شود.
•    پس از نوشیدن محلول، بنا به درخواست پزشک، نمونه‌های خون در فواصل ۳۰ دقیقه، ۱ ساعت، ۱.۵ ساعت، ۲ ساعت و حتی ۳ ساعت گرفته می‌شود.
•    برای بهتر شدن طعم محلول قندی، در صورت ضرورت فقط مقدار کمی آب لیمو مجاز است؛ از افزودن سایر مواد خودداری کنید.

نکات حین نمونه‌گیری
•    در فواصل خونگیری از خوردن آب‌نبات، آدامس، شیرینی و فعالیت بدنی خودداری کنید.
•    نوشیدن آب معمولی بلامانع است.
•    در صورت درخواست پزشک، آزمایش‌های دیگر می‌تواند همزمان با نمونه ناشتا انجام شود.
•    حتماً در زمان‌های تعیین‌شده در آزمایشگاه حضور داشته باشید.
 

آزمایش PSA برای تشخیص زودرس بزرگی و سرطان پروستات انجام می‌شود و از اواسط دهه چهارم زندگی، سالانه یک بار توصیه می‌گردد. رعایت نکات زیر برای دقت نتیجه آزمایش ضروری است:

نکات قبل از آزمایش
•    ۴۸ تا ۷۲ ساعت قبل از خونگیری:
o    از انجام معاینه پروستات خودداری کنید.
o    از انزال یا مقاربت جنسی و فعالیت بدنی شدید مانند دوچرخه‌سواری خودداری نمایید.
•    در صورت انجام نمونه‌برداری یا بیوپسی پروستات، خونگیری باید ۳ تا ۴ هفته بعد انجام شود.
•    یک هفته قبل از آزمایش: از معاینه مقعد و پروستات خودداری نمایید.
•    در صورتی که اخیراً سونوگرافی پروستات انجام شده است، حتماً به مسئول آزمایشگاه اطلاع دهید.

توصیه‌های عمومی
•    رعایت موارد فوق برای جلوگیری از افزایش موقت PSA و دریافت نتیجه دقیق ضروری است.
•    انجام منظم این آزمایش، به تشخیص زودهنگام اختلالات پروستات کمک می‌کند.